Ευλαβικό προσκύνημα στα Κατούνια της Λίμνης

Κάθε καλοκαίρι - πάνω από μια δεκαετία τώρα - χάριτι Θεού ξεμακραίνω από την ταραχή και τη ζάλη της πολιτείας και βρίσκω καταφύγιο σ’ ένα ευλογημένο τόπο, που είναι στολισμένος από το Θεό με ιδιαίτερη φροντίδα και αγάπη: Τη Β.Εύβοια(Αγ.Αννα-Λίμνη-Ροβιές).

Φύση ημερη, πλούσια, πευκόφυτη, σεμνή, αγιασμένη… Θάλασσα λαμπερη, γαλανή, ηρεμη και αφρισμένη, με τη μοσχοβολιά της να φθάνει μεχρι επάνω στα βουνά.

Μια ομορφια η οποία σε βεβαιώνει ότι κατι άλλο κρύβει μέσα της, κάποιο μυστήριο που δίνει στον ανθρωπο ανάπαυση, ορεξη για ζωή, μακαριότητα ανείπωτη…

Μια ομορφιά μοναδική, που λίγοι παίρνουν μυρωδιά και πιάνουν το μυστήριο και παίρνουν τις αποφάσεις τους και λυτρώνονται.

Ανάμεσα σ’αυτούς τους λίγους, τους ξεχωριστούς ανθρώπους που ενοιωσαν ότι «η Ελλάδα είναι πνεύμα-ακόμη- και στα υλικά της» (Φώτης Κόντογλου), που γοητεύτηκε από την Ευβοική γη και την επέλεξε για δεύτερη πατρίδα του, είναι ο Βρετανός Φίλιππος Σέρραρντ, μεγάλος διανοούμενος, συγγραφέας, Χριστιανός Ορθόδοξος και φιλλέληνας.

Στο μνήμα του Φίλιππου ευλαβικό προσκύνημα

Ο Φίλιππος, όπως τον αποκαλούσαν, από το 1976 και μεχρι το θάνατο του(1995) εζησε σε μια απομονωμένη αγροικία στα Κατούνια της Λίμνης, χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και τηλέφωνο.

Οφείλω να ομολογήσω ότι μέχρι προ τινος δεν γνώριζα τίποτε για την παρουσία αυτού του ανθρώπου σ’ ένα μέρος που το αγαπούσα και το επισκεπτομουν συχνά.

Όμως η εξαιρετική φυσική ομορφιά σαν να προμήνυε το πνευματικό κάλλος που ηταν προσεκτικά κρυμμένο στα Κατούνια της Λίμνης και συγκεκριμένα στην ομορφη, απλή πέτρινη αγροικία του Φίλιππα.

Αυτό το κάλλος του πνεύματος αναζήτησα φέτος ( Κυριακή 13 Ιουλίου ) στα Κατούνια, όταν μετα από πληροφορίες, βρέθηκα με μια παρέα να περνάω την μεγάλη σιδερένια εξώπορτα του αγροκτήματος.

Ηθελα να προσκυνήσω τον ιερό τόπο οπου εζησε και ασκήτεψε και βίωσε την Ορθόδοξη Θεολογία ο Φίλιππος Σέρραρντ.

Διασχίσαμε ένα πανέμορφο πευκόφυτο δάσος, ανηφορήσαμε στη πλαγιά και αντικρύσαμε μια παλια πέτρινη οικία, κτισμένη ψηλά σαν αετοφωλιά.

Ένα ρίγος διαπερνούσε την υπαρξη μου στη ιδέα ότι θα αντίκρυζα εντός ολίγου την σύντροφο και συνοδοιπόρο του Φίλιππου στην αναζήτηση της α-λήθειας, την κ.Διονυσία.

- κ.Διονυσία, κ.Διονυσία, αρχισα να φωνάζω.

- Ερχομαι… απεκρίθη μια φωνή…από το κάτω μέρος της πλαγιάς…

Ηταν η κ.Διονυσία, η σύζυγος του Φίλιππου, Βρετανίδα και αυτή, διανοούμενη, μεταφράστρια και εκδότρια. Κρατουσε λίγες ντομάτες και μερικά κολοκύθια… Ερχότανε από τον κήπο… Ηταν μια γλυκειά παρουσία!

Συστηθήκαμε. Της εξηγήσαμε τον λόγο της επίσκεψης μας.Μας υποδέχθηκε με αγάπη και καλωσύνη…με απλότητα και φυσικότητα…

Καθήσαμε στον εξώστη που ειχε μια μαγευτική και επιβλητική θέα προς τον ευβοικό κόλπο.Ρουφούσαμε τα λόγια της σαν σφουγγάρι…Μας ειπε πολλά για τον Φίλιππο, για την ζωή της στην Ελλάδα, για τους αγαπημένους φίλους της, για τις εκδόσεις της, για το κτήμα, το εκκλησάκι που εχτισε ο Φίλιππος χωρίς τη χρήση τσιμέντου, την οικολογία…

Καθ' οδόν προς το εκκλησάκι της Αγ.Σκέπης

Ευχάριστη εκπληξη ηταν για μας η ανεση με την οποία η οικοδέσποινα εκανε τις παρατηρήσεις της στην εικονογραφία του Ναού της Αγ.Σκέπης, τον οποίο επισκεφθήκαμε αμέσως μετά.

Μας μίλησε για τους αγαπημένους του Αγίους (Μαξιμο Ομολογητή, Συμεών Νεό Θεολόγο, Γρηγόριο Παλαμά, Καπαδόκες) για την συμμετοχή της φύσης στον αγιότητα των Αγίων, και μας τόνισε το γεγονός ότι ο Φίλιππος δεν χρησιμοποίησε καθόλου τσιμέντο αφού μια Εκκλησία «χτίζεται και δεν χύνεται».

Αυτή εξ αλλου είναι και η θέση του Αρχιτέκτονα που επέβλεψε την μελέτη, του γνωστού μεταφραστή των εργων του π.Φεωργίου Φλοροφκυ κ.Ιωσήφ Ροιλίδη.

Συνέχεια στη συζήτηση μας δώσαμε μερικές μέρες αργότερα, στο εξοχικό κέντρο του Ιωάννου, συντροφιά με τον π.Ευάγγελο εξ Αθηνών, παλαιό γνώριμο της κ.Διονυσίας.

Ηταν μια συνάντηση αποκαλυπτική!

Μάθαμε περισσότερα και από πρώτο χέρι για τον Φίλιππο, τον ανθρωπο που με τον σεβασμό του στην ιερότητα της κτίσης, τη λογοτεχνία του και τη Θεολογία του βοήθησε τα μέγιστα-από τη δεκαετία του ΄60 και μέχρι και σήμερα!!!-ώστε να απαγκιστρωθεί η ελλαδική εκκλησία από ένα στείρο ηθικισμό και ακρατο νομικισμό.

Πολλές ευχαριστίες στην κ.Διονυσία για την φιλοξενία της και την αγάπη της, μα κυρίως και προ παντός για το σπουδαίο εκδοτικό της εργο, με το οποίο συνεχίζει το αφυπνιστικό εργο του συζύγου της σε καιρούς χαλεπούς.

Ευχαριστιών η ωρα

«Αγαπητοί μου φίλοι, με αφορμή το σχόλιο ενος αναγνώστη, ξεκινάμε ενα ειδικό αφιέρωμα στον μεγάλο φιλέλληνα και ορθόδοξο Χριστιανό Philip Sherrard, απο μαρτυρίες και δημοσιεύματα που συλλέξαμε, για να δείξουμε οτι υπάρχει και μια αλλη Ελλάδα που γοητεύει και ενθουσιάζει...»

Ετσι ξεκινούσα στις 31-5-2008 το ειδικό αφιέρωμα στον Philip Sherrard, τον μαθητή των Ρώσων της διασποράς (Λόσκυ, Σμέμαν, Μπουλγάκωφ, Ευδοκίμωφ, Ζάντερ, Ουσπένσκυ), που με τα κείμενα του εφερε μια άλλη αντίληψη και γλώσσα θεολογική, αληθινά πρωτόγνωρη για τον ελληνικό χώρο τη δεκαετία του ’60.

Το υλικό που ανακάλυψα ηταν καταπληκτικό! Προκειται για ένα αφιέρωμα στον Philip Sherrard του μαθητικoύ περιοδικού «Προσωπική ευθύνη», τεύχος 8, Απρίλιος 1996, που διευθύνει και εκδίδει ένας εξαίρετος ανθρωπος ο φιλόλογος κ. Δημήτρης Μπαρσάκης - τη αδεία του οποίου αναδημοσιεύεται στο portal servitoros.gr. Τα αρθρα του είναι καταπληκτικα, απεικονίζουν εναργώς την πολύπλευρη προσωπικότητα του Philip Sherrard και γι’ αυτό προτρέπουμε τον αναγνώστη να απευθυνθεί στην παρα πάνω διεύθυνση.

Ευχαριστούμε τον κ. Μπαρσάκη για την μεγάλη προσφορά του στο χώρο των γραμμάτων με την εκδοση ενός τόσο αξιόλογου περιοδικού, καθώς και για την αδεια αναδημοσίευσης από το servitoros.gr που μας χορήγησε και την αποστολή χρήσιμου υλικού.

Με τα πιο λαμπερά χρώματα ( Απο το αφιέρωμα στον Philip Sherrard του περιοδικού «Προσωπική ευθύνη»)

Αφιέρωμα στον Philip Sherrard

Αναστασίας Γεροντάκη, (Β' τάξης Γυμνασίου Λίμνης)

Ήταν Σάββατο 3 Ιουνίου, μια μέρα ηλιόλουστη, γεμάτη ομορφιά, γεμάτη χρώματα και αρώματα της φύσης. Μαζί με πολύ κόσμο, βρισκόμουν στην τοποθεσία Κατούνια, λίγο έξω από τη Λίμνη, για να παρακολουθήσω την κηδεία του Φίλιπ Σέρραρντ. Η κηδεία θα γινόταν σε ένα πέτρινο εκκλησάκι, που ο ίδιος φρόντισε να χτίσει τα τελευταία χρόνια, μέσα στο κτήμα του. Καθώς προχωρούσα προς το εκκλησάκι κι άκουγα γύρω μου τα πουλιά να κελαηδούν στα δέντρα, μου φαινόταν παράξενο που μέσα σ' ένα τέτοιο γιορτινό τοπίο, μια τέτοια χαρούμενη μέρα, συνέβαινε κάτι τόσο θλιβερό.

Είχα ξανάρθει σε αυτό το εκκλησάκι. Ήταν πριν εφτά μήνες, όταν σε μια εκδρομή του σχολείου μας στα Κατούνια είχαμε επισκεφθεί τον Φίλιπ Σέρραρντ καμιά δεκαριά παιδιά. Τότε τον γνώρισα, εκεί έξω από το εκκλησάκι, όπου καθίσαμε και συζητήσαμε αρκετή ώρα.

Τώρα έμπαινα στο λιτό εκκλησάκι για να αφήσω λίγα λουλούδια δίπλα στο φέρετρο του Φίλιπ Σέρραρντ. Ήταν στενός ο χώρος και υπήρχε συνωστισμός, γι' αυτό βγήκα σύντομα.

Πάρα πολλοί άνθρωποι ήταν γύρω από το εκκλησάκι και παρακολουθούσαν την τελετή. Παρατήρησα ότι αυτό που κύρια χαρακτήριζε τα πρόσωπα των περισσοτέρων ήταν μια έκφραση βαθιάς μελαγχολίας και μια σιωπή στοχαστική. Δεν υπήρχαν ακραίες αντιδράσεις. Μου έκανε όμως εντύπωση το λευκό ρούχο που είχε φορέσει η κ. Διονυσία, η σύζυγος του Σέρραρντ. Το πρόσωπο της, αν και θλιμμένο, έλαμπε. Με μια ασυνήθιστη ευγένεια, κρατούσε τον πόνο της μέσα της...

Η ταφή έγινε λίγα μέτρα πέρα από το εκκλησάκι. Εκείνη την ώρα καταλάβαινα για πρώτη φορά. αυτό που λένε ότι ο άνθρωπος αναπαύεται αφού κάνει αυτό το τελευταίο του ταξίδι. Ήμουν σίγουρη ότι ο Φίλιπ Σέρραρντ θα ξεκουραζόταν ευχάριστα. Ήμουν σίγουρη ότι και ο πόνος των πολύ κοντινών του ανθρώπων εκείνες τις στιγμές μπορεί να μαλάκωνε, γιατί ένοιωθα ότι τον μοιράζονταν, όπως όλοι τον μοιραζόμασταν, με τη φύση και τη χάρη της.

Για μένα αυτή η κηδεία δεν ήταν μια συνηθισμένη κηδεία, ήταν τόσο διαφορετική. Μου φαινόταν τόσο ζωντανή! Μπορώ να πω ότι ήταν πιο "ευχάριστη", αντίθετα με όλες τις κηδείες που έχω βρεθεί. Αν μάλιστα μου ζητούσαν να τη ζωγραφίσω, θα το έκανα χρησιμοποιώντας τα πιο λαμπερά χρώματα!!
( Προσωπική ευθύνη, Μαθητικό περιοδικό των Γυμνασίων Λίμνης (1993-1996) και Μαντουδίου(1996-1998) υπο το συντονισμό του φιλολογου καθηγητή Δημήτρη Μπαρσάκη, τεύχος 8, Απρίλιος 1996, www.servitoros.gr)

Ποιητής, μεταφραστής, φιλόσοφος και θεολόγος ( Απο το αφιέρωμα στον Philip Sherrard του περιοδικού «Προσωπική ευθύνη»)

Αφιέρωμα στον Philip Sherrard

«Καθημερινή» (11Ιουνίου1995) «ΠΛΟΥΤΙΣΕ ΤΗ ΖΩΗ ΟΛΩΝ» Του Peter Mackridge, καθηγητή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης

«Ο θάνατος του Philip Sherrard στις 30 Μαΐου άφησε ένα κενό που δεν μπορεί να πληρωθεί. Ποιητής, μεταφραστής, φιλόσοφος, θεολόγος και μεγάλος φίλος της Ελλάδας, ο Philip Sherrard γεννήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 1922 στην Οξφόρδη, όπου ο πατέρας του δίδασκε οικονομικά. Σπούδασε ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, αλλά διέκοψε τις σπουδές του για να υπηρετήσει στο βρετανικό στρατό στην Ιταλία, την Αυστρία και την Ελλάδα. Ο πόλεμος του ενέπνευσε τα πρώτα ποιήματά του, αλλά και τον έφερε για πρώτη φορά στην Ελλάδα, που την ερωτεύτηκε αμέσως και που σημάδεψε την υπόλοιπη ζωή του. Μετά τον πόλεμο παντρεύτηκε μιαν Ελληνίδα, την Αννα Μαυρομιχάλη και έγινε Ορθόδοξος Χριστιανός.

Ο Sherrard πέρασε τα χρόνια 1951-52 και 1957-62 στην Αθήνα ως υποδιευθυντής της Αγγλικής Αρχαιολογικής Σχολής. Εκείνα τα χρόνια έγραψε τη διδακτορική του διατριβή, μια μελέτη της ποίησης των Σολωμού, Παλαμά, Καβάφη, Σικελιανού και Σεφέρη, η οποία εκδόθηκε το 1956 με τίτλο The Marble Threshing Floor (Το μαρμαρένιο αλώνι). Το βιβλίο αυτό, εμποτισμένο από τις πνευματικές αξίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αποτέλεσε μια εισαγωγή στη νεοελληνική ποίηση για γενεές ολόκληρες από αγγλόφωνους αναγνώστες. Στη συνέχεια, σε συνεργασία με τον Edmud Keeley, μετέφρασε στα αγγλικά τα ποιήματα του Σεφέρη (1966) και του Καβάφη (1975), καθώς και επιλογές από τα ποιήματα του Σικελιανού (1979) και του Ελύτη (1981). Οι μεταφράσεις των Keeley και Sherrard έφεραν για πρώτη φορά τη νεοελληνική ποίηση στο αγγλόφωνο κοινό. Επίσης ο Sherrard μετέφρασε τα μυθιστορήματα «Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια» του Μυριβήλη και «Ο ήλιος του θανάτου» του Πρεβελάκη. Γύρω στα 1960 ο Sherrard είχε την προνοητικότητα να αγοράσει ένα κτήμα κοντά στη Λίμνη Ευβοίας, στα Κατούνια. Για πολλά χρόνια περνούσε εκεί τις διακοπές του και, αφού παραιτήθηκε από το King's College του Λονδίνου, όπου εργάσθηκε ως Λέκτορας στην Ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας από το 1970 μέχρι το 1977, εγκαταστάθηκε μόνιμα στα Κατούνια, όπου αφοσιώθηκε στη μελέτη, το διάβασμα και το γράψιμο. Μετά την εγκατάσταση του εκεί, παντρεύτηκε, σε δεύτερο γάμο, την εκδότρια Denise Harvey.
Εκτός από τις μελέτες του για τη νεοελληνική λογοτεχνία, ο Sherrard έγραψε βιβλία για το Αγιον Ορος και την Κωνσταντινούπολη και δύο βιβλία για την ιστορία του σχίσματος μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας. Σ' αυτά ο Sherrard, όπως είναι φυσικό, υποστήριξε τα δίκαια της Ορθοδοξίας. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του τα αφιέρωσε στη φιλοσοφία και τη θεολογία.
Το 1976 εξέδωσε το «Ερως και Χριστιανισμός», ενώ το 1979 βγήκε ο πρώτος τόμος της «Φιλοκαλλίας» σε μετάφραση του ίδιου σε συνεργασία με τον επίσκοπο Διοκλείας κ. Κάλλιστο Ware (ο πέμπτος και τελευταίος τόμος είναι σχεδόν έτοιμος για τύπωμα). Πριν πεθάνει, όμως, πρόλαβε και εξέδωσε έναν τόμο με επιλογή από τα δικά του ποιήματα, με τίτλο In the Sign of the Rainbow (1994).

Μέσα από την παραδοσιακή ζωή της Ελλάδας και την Ελληνική ποίηση, ο Sherrard συνειδητοποίησε πόσο ο δυτικός πολιτισμός είχε παραστρατήσει. Στα Κατούνια απαλλαγμένος από τις παρωπίδες του πανεπιστημίου και ελεύθερος σχεδόν τελείως από τους οικονομικούς και πολιτικούς περιορισμούς του σύγχρονου βιομηχανικού κόσμου, ο Sherrard αφιερώθηκε στη ζωή του πνεύματος. Στα τελευταία βιβλία του κατακεραύνωσε τη σημερινή τεχνολογική αντίληψη για τον κόσμο.
Πίστευε ότι η παγκόσμια οικολογική κρίση που απειλεί την ανθρωπότητα με ολοκληρωτική καταστροφή δεν αποτελεί παρά το πιο απτό σύμπτωμα μιας ψυχικής κρίσης, η οποία εκδηλώνεται με την αδιαφορία της σύγχρονης Δύσης μπροστά στην ψυχική διάσταση της ζωής. Αντί να έχουμε επίγνωση της θεϊκής διάστασης του εαυτού μας και του φυσικού κόσμου, υποστηρίζει ο Sherrard, έχουμε την αθεϊστική - εξού και απάνθρωπη - αντίληψη ότι η φύση αποτελείται αποκλειστικά από υλικό προς εκμετάλλευση.
Ως άνθρωπος ο Sherrard ήταν ταπεινόφρων, πράος, φιλόξενος και γεμάτος χιούμορ. Στη δική του ζωή εφάρμοζε την πεποίθησή του ότι η ανθρώπινη ύπαρξη μπορεί και πρέπει να είναι πιο πλούσια, πιο όμορφη και ψυχικά πιο ικανοποιητική απ' ότι είναι για τον σημερινό άνθρωπο των μεγαλουπόλεων. Πλούτισε και τη ζωή όλων όσοι τον γνώρισαν».

«Καθημερινή» (27Ιουνίου1995) «Ένας πρόμαχος της ιερότητας σε μια ανίερη εποχή» Του ΑΡΗ ΜΠΕΡΛΗ

«Υπάρχουν συγκυρίες που εκ των υστέρων αποδεικνύονται συμβολικές και σημαίνουσες. Ο Φίλιπ Σέραρντ γεννήθηκε στην Οξφόρδη τον Σεπτέμβρη του 1922, λίγες εβδομάδες μετά την καταστροφή της Σμύρνης και το μικρασιατικό ξεριζωμό και λίγες μέρες προτού εκδοθεί η Ερημη Χώρα. Αυτά τα δύο, άσχετα μεταξύ τους, γεγονότα θα επηρέαζαν αργότερα, στη νεότητα του, έμμεσα ή άμεσα, με το δικό του το καθένα τρόπο, την πνευματική του εξέλιξη... Ο Φίλιπ Σέραρντ βρήκε τη ζώσα παράδοση στο λειτουργικό μύθο των Ελλήνων ποιητών και την τελεστική σοφία της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας.

Τη σύμπτωση της πρώτης δημοσίευσης της Ερημης Χώρας με τον μικρασιατικό ξεριζωμό θα την επισημάνει ο ίδιος ο Σέραρντ στο δοκίμιο του για την ποίηση του Τ.Σ. Ελιοτ και του Γιώργου Σεφέρη (1951), παρατηρώντας ότι η απώλεια μιας πατρίδας στη φυσική της έννοια μπορεί να γίνει «μεταφυσική αναζήτηση» μιας άλλης πατρίδας, άλλης ζωής. θα θεωρήσει το Μυθιστόρημα του Σεφέρη πνευματικό επιγέννημα της μικρασιατικής καταστροφής και θα το συγκρίνει με την Ερημη Χώρα, διακρίνοντας όμως μια ουσιώδη διαφορά: το ποίημα του Ελιοτ είναι μια κραυγή φρίκης και απελπισίας, ενώ του Σεφέρη είναι ένας θρήνος, έχει έναν τόνο μελαγχολίας και καημού, και τη θλίψη εκείνη των αρχαίων λαών που, σε αντίθεση με τον χωρίς μνήμη Δυτικό άνθρωπο, έχουν βαθιά αισθήματα και παμπάλαιες αναμνήσεις. Ο Σέραρντ θα αναγάγει τη διαφορά των ποιητών σε βαθύτερη διαφορά πνευματικής αντίληψης που χαρακτηρίζει δύο εκδοχές του κόσμου, του ανθρώπου και της ιστορίας, και αντιδιαστέλλει δύο θεολογίες: τη δυτική / καθολική / προτεσταντική και την ανατολική / ορθόδοξη, θα θεωρήσει την ελληνική ποίηση πρωτογενή και αυτόχθονα, φορέα ενός στοχαστικού αισθήματος που συναιρεί το μύθο, τη φύση, την ιστορία, το θάνατο, τη γυναίκα. Από αυτή τη σκοπιά θα δει το έργο πέντε μεγάλων Νεοελλήνων ποιητών (Σολωμός, Παλαμάς, Καβάφης, Σικελιανός, Σεφέρης) και θα γράψει σχετικά μελετήματα που θα εκδοθούν το 1956 με τίτλο Το μαρμαρένιο αλώνι. Την ίδια χρονιά θα βαφτιστεί ορθόδοξος χριστιανός...

Η κριτική του θα στραφεί εναντίον ακόμη και κάποιων απόψεων της σχολαστικής χριστιανικής παράδοσης, τις οποίες θα ελέγξει και θα αποπειραθεί, με αξιοθαύμαστη τόλμη και πεισμονή, να διορθώσει. Στο βιβλίο του Χριστιανισμός και Ερως (1976), θα αμφισβητήσει την εγκυρότητα της παραδοσιακής διδασκαλίας για το γενετήσιο ένστικτο και το γάμο, θεωρώντας την υπεύθυνη για τη στρέβλωση και τον ευτελισμό του έρωτα, με συνέπειες ιδιαίτερα εμφανείς στις μέρες μας. Πίστευε ότι κάθε μορφή θρησκευτικού συγκρητισμού ήταν επικίνδυνη ή και καταστροφική. Ωστόσο, έδειξε πάντα σεβασμό και ενδιαφέρον για άλλες θρησκευτικές παραδόσεις ή ιερές κοσμολογίες και καυτηρίασε τη ρατσιστική τάση των ορθοδόξων να αρνούνται τη δυνατότητα να λατρέψει κανείς το θεό με το τυπικό μιας πίστης διαφορετικής από τη δική τους.

Στο εκτενές, πλούσιο και μεγάλης συνοχής δοκιμιακό του έργο ο Σέραρντ αναγνώρισε τις πνευματικές του οφειλές στη θεολογία των πατέρων, του Μάξιμου του Ομολογητή, του Συμεών του Νέου θεολόγου, του Γρηγορίου Παλαμά, αλλά και υποδήλωσε τη μαθητεία του σε εξέχοντες μυστικούς και ποιητές της Δύσης και της Ανατολής, όπως οι Μάιστερ Εκχαρτ, Αγγελος Σιλέσιος, Ουίλιαμ Μπλέικ, Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς, Ρούμι και Καμπίρ. Η ποίηση υπήρξε πάντα γι' αυτόν κιβωτός πνευματικής διαθήκης, και στις θεωρητικές του αναλύσεις ποτέ δεν δίστασε να προσφύγει στον λόγο της - λόγο που θεωρούσε καίριο, σε αντίθεση με την άνευρη γλώσσα της σχολαστικής θεολογίας.
Προσήλυτος στο πνεύμα της ορθοδοξίας δεκαετίες προτού εμφανιστεί και επιχωριάσει στον τόπο μας η νεοορθοδοξία, ελληνικός με την καβαφική έννοια («όχι Ελλην ούτε Ελληνίζων»), μακριά από κάθε κέντρο εξουσίας, πολιτικής είτε ιδεολογικής, ρομαντικός και διανοούμενος μάλλον παρά τυπικός θεολόγος, ο Φίλιπ Σέραρντ πάλευε - καθώς είπε γι' αυτόν ο Σεφέρης -«με τις μεγάλες ουσίες». Πεποίθηση μου είναι ότι αυτό που εναγώνια αναζητούσε ήταν μια πρωταρχική Απλότητα, συνώνυμο ίσως του θείου. Είχε τη μεγάλη τύχη να μπορέσει να ζήσει στον τόπο που διάλεξε, τη ζωή που διάλεξε και να ταφεί εκεί με τις απλές τιμές εν ενεργεία πιστού.
Παράξενη και παράταιρη βλέπω σήμερα την επιμονή πολλών από μας που τον γνωρίζαμε, να τον αποκαλούμε Φίλιπ, όταν οι χωριανοί Λιμνιώτες τον φώναζαν, φυσικά και αυθόρμητα, Φίλιππα. Ο ίδιος, ωστόσο, ποτέ δεν μας διόρθωσε».

(Προσωπική Ευθύνη, Μαθητικό περιοδικό των Γυμνασίων Λίμνης (1993-1996) και Μαντουδίου (1996-1998) υπό το συντονισμό του φιλόλογου καθηγητή Δημήτρη Μπαρσάκη, στα πλαίσια προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Τεύχος 8. Απρίλιος 1996, www.servitoros.gr)

Προσκυνητής και ανακαινιστής, φιλέλλην και συνειδητός Ορθόδοξος Χριστιανός ( Απο το αφιέρωμα στον Philip Serrard του περιοδικού «Προσωπική ευθύνη»)

Αφιέρωμα στον PHILIP SHERRARD

«Ελευθεροτυπία» (3Ιουνίο1995) «ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΗΣ & ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΤΗΣ» Γιώργης Γιατρομανωλάκης, συγγραφέας-αναπληρωτής καθηγητής της Κλασσικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθήνας.
«Ο Φίλιπ Σέρραρντ υπήρξε ένας εξαιρετικά ευγενικός άνθρωπος, σιωπηλός και χαμηλότονος. Ηταν μειλίχιος, ένας λόγιος παλιάς φόρμας και αποστάξεως. Βρήκε στην Ελλάδα αυτό που είχαν ανακαλύψει οι παλιοί φιλέλληνες με την ουσιαστική έννοια της λέξης. Είχε μέσα του το σπέρμα της αναζήτησης και της ρομαντικής ιδεολογίας, την οποία την έδωσε ως πραγματικότητα στα βιβλία του.

Υπήρξε ένας ένθερμος φίλος της Ελλάδας. Αλήθεια, έδωσε μια «άλλη» ερμηνεία της Ελλάδας. Μιλώντας για το ελληνικό τοπίο, το οποίο το είδε παρθένο. Γράφοντας για την νεοελληνική λογοτεχνία και την ποίηση, την προσέγγισε μ' ένα νέο μάτι, όπως και το χριστιανισμό, με μια καινούργια οπτική όχι ουτοπική.
Πιστεύω ότι ο Φ.Σ. είδε όλη την Ελλάδα και τον Ελληνισμό ως ένας προσκυνητής, ανακαινιστής, με ένα φρέσκο, παρθένο και γοητευτικό μάτι. Μας προσέγγισε την καλή μας πλευρά, ενώ τις σκοτεινές μας τις σημείωσε με πολλή ευγένεια».

«Ελευθεροτυπία» (3Ιουνίου1995) «ΦΙΛΕΛΛΗΝ ΜΕ ΤΗΝ ΠΙΟ ΒΑΣΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ»Εντμουντ Κίλι, συγγραφέας και μεταφραστής.
«Ο Φίλιπ Σέρραρντ προσέφερε πάρα πολλά στην Ελλάδα, όπως η Ελλάδα σε αυτόν. Εγραψε την πρώτη σοβαρή και καλή κριτική για την ελληνική ποίηση του 19ου και 20ου αιώνα. Υπήρξε επίσης ο πρώτος Δυτικός μεταπολεμικός διανοούμενος που συνέταξε ένα σοβαρό βιβλίο εξηγώντας την Ορθοδοξία, κάνοντας σύγκριση με τον Καθολικισμό, «The Greek East and the Latin West». Μαζί γράψαμε την πρώτη σημαντική ανθολογία των μεγαλύτερων Νεοελλήνων ποιητών του αιώνα μας. Μεταφράσαμε Σεφέρη, Σικελιανό, Ελύτη, Καβάφη, Αντωνίου.
Το σημαντικό είναι ότι και τα τρία έργα εκδόθηκαν στην αρχή της αναγέννησης του ενδιαφέροντος της ελληνικής λογοτεχνίας. Ηταν φιλέλλην με την πιο βασική έννοια του όρου. Εζησε την κουλτούρα της σύγχρονης Ελλάδας στο βάθος της.
Τέλος, θα έλεγα ότι είχαμε μια πολύ καλή σχέση γάμου. Ημασταν σαράντα χρόνια φίλοι και συνεργάτες».

«Καθημερινή» (9Ιουλίου1995) «ΕΝΑΣ ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ» Του Αρχιμανδρίτου Α.Π. ΚΟΥΜΑΝΤΟΥ

Το κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα του Φίλιππου Σέρραρντ ήταν ο συνδυασμός του κριτικού πνεύματος με την ορθόδοξη αυτοσυνειδησία. Με τη ζωή του και με τη σκέψη του απάντησε με τρόπο παραδειγματικό, ίσως μοναδικό κιόλας, στο πασίγνωστο ερώτημα κάποιου ήρωα του Ντοστογιέφσκι: «Πως μπορείς να' σαι διανοούμενος και πιστός συνάμα, Ευρωπαίος και ορθόδοξος, Δυτικός και Ανατολικός άνθρωπος μαζί;
Αυτός ήταν ο Φίλιππος Σέρραρντ: ένας κριτικός και συνειδητός ορθόδοξος.
Η συνειδητή ένταξη του στην Ορθοδοξία σημάνθηκε με τη βάπτιση του σε ώριμη ηλικία. Πρόκειται για μιαν απόφαση ζωής, όχι απλώς με συμβολικό νόημα, αλλά με πραγματικό αντίκρυσμα στο βίο και την πολιτεία του, στην ιδιωτική και τη δημόσια βιοτή του. Η αναχώρηση του από την τύρβη της πόλης στην ησυχία της υπαίθρου, η ασκητική διαβίωση του στο οικολογικό αγρόκτημα του στη βόρεια Εύβοια μαζί με τη γυναίκα του Διονυσία και η αφοσίωση του στη συγγραφή, τη μετάφραση, την έκδοση βιβλίων, δικών του και άλλων που δημοσιοποιούσαν το κοσμοθεωρητικό του «Πιστεύω» αποτελούν τρεις πρισματικές έδρες ενός γεγονότος, που είναι η βάπτιση του στην Ορθοδοξία ....
(Προσωπική ευθύνη, μαθητικό περιοδικό των Γυμνασίων Λίμνης(1993-1996) και Μαντουδίου(1996-1998) υπο τον συντονισμό του φιλολόγου καθηγητή κ.Δημητρη Μπαρσάκη, στα πλαίσια προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Τεύχος 8. Απρίλιος 1996, www.servitoros.gr)

Στα Κατούνια της Λίμνης ( Απο το αφιέρωμα στον Philip Sherrard του περιοδικού «Προσωπική ευθύνη»)

Αγαπητοί μου φίλοι, με αφορμή το σχόλιο ενος αναγνώστη, ξεκινάμε ενα ειδικό αφιέρωμα στον μεγάλο φιλέλληνα και ορθόδοξο Χριστιανό Philip Sherrard, απο μαρτυρίες και δημοσιεύματα που συλλέξαμε, για να δείξουμε οτι υπάρχει και μια αλλη Ελλάδα που γοητεύει και ενθουσιάζει...

Αφιέρωμα στον PHILIP SHERRARD
"Ενας δικός μας ανθρωπος"

Μαρίας Κουρελή

Πήγαινα στη Β' Τάξη του Γυμνασίου όταν αρχίσαμε να εκδίδουμε την "Προσωπική Ευθύνη" και σκεφθήκαμε να πάρουμε για το 3ο τεύχος του περιοδικού μια συνέντευξη από τον Φιλίπ Σέρραρντ, με τον οποίο εμείς τα παιδιά δεν είχαμε μέχρι τότε κάποια επαφή ούτε καλοξέραμε με τι ασχολείται.

Τον συναντήσαμε το απομεσήμερο της 25ης Μαρτίου 1993 στο κτήμα του στα Κατούνια, όπου εδώ και πολλά χρόνια ζούσε και έγγραφε, χωρίς τις γνωστές τεχνολογικές ανέσεις της εποχής μας.

Ένα ανηφορικό δρομάκι, που μετά έγινε μονοπάτι, μας οδήγησε στο καταφύγιο του Φιλίπ Σέρραρντ, όπου φτάσαμε λαχανιασμένες. Μία μαύρη παιχνιδιάρα σκυλίτσα έτρεξε να μας προϋπαντήσει και έκανε παιχνίδια μαζί μας, σα να μας ήξερε. Σκέφτηκα τότε πως ο σκύλος φέρεται όπως το αφεντικό του και συμπέρανα πως και ο άνθρωπος που έμενε εκεί πρέπει να ήταν αληθινά φιλόξενος. Και δεν είχα πέσει έξω.

Από την αρχή νιώσαμε οικεία και φιλικά με τον κύριο Φίλιππο, που χαμογελώντας μας έλεγε συνέχεια να βολευτούμε όπως μας αρέσει, εκεί γύρω από ένα παλιό ξύλινο τραπέζι. Όλοι γελούσαμε. Ήπιαμε και το χυμό που μας πρόσφερε η γυναίκα του, η κ. Διονυσία, κι αρχίσαμε τη κουβέντα. Είχαμε ετοιμάσει ερωτήσεις να κάνουμε αλλά ο κ. Φίλιππος ρωτούσε για μας. Ήθελε να μάθει πώς σκεφτόμαστε και πώς βλέπουμε τον κόσμο. Δε μας έβλεπε σα μια ομάδα παιδιών, αλλά την καθεμιά μας σα μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Ενδιαφερόταν και μας ρωτούσε για μας, έτσι που στην αρχή ένοιωσα ότι εμείς ήμασταν τα σημαντικά πρόσωπα που έδιναν συνέντευξη.

Τελικά η συνέντευξη εξελίχθηκε σε μια όμορφη και χαρούμενη φιλική συζήτηση και επικοινωνία. Βέβαια, του θέσαμε όλα τα ερωτήματα που είχαμε ετοιμάσει και μας απάντησε σε όλα, έτσι που έγινε μια καταπληκτική συνέντευξη, γεμάτη ζωντάνια και ενδιαφέρον.

Ήταν πολύ ευαίσθητος άνθρωπος ο Φίλιπ Σέρραρντ, το ένιωσα από τις πρώτες στιγμές. Είχε ένα μεγάλο σεβασμό για όλους. Καταλάβαινε αυτό που ήθελες να του πεις, πριν καν το πεις. Μας διηγούταν τις εμπειρίες του και έλεγε τις απόψεις του σα να ήταν ασήμαντες, παρόλο που ήταν τόσο σπουδαίες.

Και το περιβάλλον εκεί μας είχε όλους επηρεάσει θετικά. Μέσα στην ανθισμένη φύση και μιλούσαμε για τη φύση, για την ομορφιά του κόσμου μας, για την ποίηση, τη μεγάλη ποίηση

του Σεφέρη, του Σικελιανού, του Ελύτη... Μια γαλήνη γύρω μας κι ο κ. Φίλιππος μας έλεγε να κοιτάξουμε τη χάρη κάποιου δέντρου, να ακούσουμε τα βατράχια ή τη φωνή της κουκουβάγιας που μας είχε πλησιάσει όταν πια σουρούπωνε.

Αρχισε να σκοτεινιάζει. Τέσσερις ολόκληρες ώρες είχαμε περάσει συντροφιά με το Φίλιπ Σέρραρντ. Δεν καταλάβαμε πότε πέρασαν. Αυτός επέμενε να μείνουμε κι άλλο. Κατέβηκε μαζί μας το μονοπάτι, συζητώντας με τον κ. Μπαρσάκη. Όταν βγήκαμε στο δρόμο, φάνηκε να λυπήθηκε που φεύγαμε. Τον ξέραμε τόσο λίγο και νομίζω πως αυτός μας έβλεπε σαν παιδιά του. Κι εμείς τον είχαμε συμπαθήσει και τον βλέπαμε πλέον σαν δικό μας άνθρωπο.

Όταν γυρνούσαμε στη Λίμνη, σκεφτόμουν αυτό που τον είχα ρωτήσει κάποια στιγμή. Μα γιατί μας ρωτάτε εμάς, του είπα, η δική σας άποψη δεν έχει περισσότερη σημασία; Και μου απάντησε ότι τη μεγαλύτερη σημασία έχει η άποψη των παιδιών!! Αυτό ακόμα το σκέφτομαι και θα το σκέφτομαι...
(Προσωπική Ευθύνη
Μαθητικό περιοδικό των Γυμνασίων Λίμνης (1993-1996) και Μαντουδίου (1996-1998) υπό το συντονισμό του φιλόλογου καθηγητή Δημήτρη Μπαρσάκη, στα πλαίσια προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Τεύχος 8. Απρίλιος 1996, www.servitoros.gr)

Συνέντευξη με τον PHILIP SHERRARD ( Απο το αφιέρωμα στον Philip Sherrrard του περιοδικού «Προσωπική ευθύνη»)

Με πολύ χαρά σας παρουσιάζουμε μια συνέντευξη του Philip Sherrard που παραχώρησε στο μαθητικό περιοδικό των Γυμνασίων Λίμνης και Μαντουδίου " Προσωπική ευθύνη" .

Θα μπορούσατε, κ. Σέρραρντ, να μας δώσετε κάποια βιογραφικά σας στοιχεία;

Ρ.S.: Βέβαια. Γεννήθηκα στην Αγγλία, στην Οξφόρδη. Η καταγωγή μου όμως είναι από την Ιρλανδία. Ξέρετε, οι Ιρλανδέζοι είναι άλλοι, αλλιώτικοι άνθρωποι από τους Εγγλέζους. Και λίγο περίεργοι, θα έλεγα. Σπουδές έκανα στα πανεπιστήμια του Καίμπριτζ και της Οξφόρδης. Ο πατέρας μου δίδασκε στην Οξφόρδη. Αργότερα, στο δεύτερο πόλεμο, ήρθα στην Ελλάδα, για πρώτη φορά. Αρχισα τότε να μελετώ την ελληνική ποίηση. Είχα μείνει για ένα διάστημα στην Αθήνα και μετά επέστρεψα στην Αγγλία, όπου δίδαξα στα πανεπιστήμια του Λονδίνου και της Οξφόρδης. Πάντα όμως αισθανόμουν πως έχω μια σχέση με την Ελλάδα... με την ιστορία, με τη θρησκεία της Ελλάδας... Μια ειδικότητά μου είναι η Βυζαντινολογία. Αλλά έχω ασχοληθεί και με τη σύγχρονη ελληνική ποίηση. Μερικοί μάλιστα ποιητές, που έχουν πεθάνει τώρα, ήταν πολύ φίλοι μου: ο Σικελιανός, ο Σεφέρης, ο Γκάτσος... Αλλά και ο Ελύτης... και ο μουσικός, ο ...Χατζιδάκις... Στα Κατούνια της Λίμνης, μένω από τριάντα χρόνια. Και τι κάνω εδώ; Δεν ξέρω (γελώντας)... Γράφω διάφορα βιβλία, για το Βυζάντιο, για την ελληνική φιλολογία, κάνω μεταφράσεις ελληνικών ποιημάτων στα αγγλικά και τώρα τελευταία γράφω κάποια βιβλία φιλοσοφικού και οικολογικού περιεχομένου, σχετικά με το «σήμερα» και τις αιτίες της καταστροφής που μας απειλεί. Φαίνεται να μην υπάρχει διέξοδος. Σήμερα, βαδίζουμε προς μια βέβαια καταστροφή. Βρισκόμαστε μπροστά σε έναν γκρεμό. Και φταίμε εμείς, οι μεγάλοι, που οδηγήσαμε τον κόσμο σε αυτό το σημείο... Γι' αυτά λοιπόν γράφω τώρα...

Ποιους Έλληνες ποιητές έχετε μεταφράσει;

Ρ.S.: Το πρώτο μου βιβλίο, διατριβή μου στο Πανεπιστήμιο, ήταν για τη νεότερη ελληνική ποίηση... για τον Σολωμό, τον Παλαμά, τον Σικελιανό, τον Καβάφη και τον Σεφέρη. Αργότερα, με έναν Αμερικάνο φίλο μου, τον KEELEY, μεταφράσαμε μαζί πολλά ποιήματα. Μεταφράσαμε όλα τα έργα του Καβάφη και του Σεφέρη... Μια συλλογή του Σικελιανού... Ελύτη, Γκάτσο...

Υπάρχει κάτι σε κάποιους Έλληνες ποιητές, που σας έχει κάνει εντύπωση, ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης και παρουσίασης της φύσης;

Ρ.S.: Μεγάλη ερώτηση. Λίγο - πολύ σε όλους υπάρχει... Προπάντων όμως στην ποίηση του Σικελιανού. Τον Σικελιανό, νομίζω, δεν τον έχετε μελετήσει αρκετά στην Ελλάδα. Περίεργο. Είναι πάρα πολύ μεγάλος ποιητής. Τότε που πρωτοήρθα στην Ελλάδα κι άρχισα να τον διαβάζω, από γαλλική μετάφραση, θυμάμαι ότι κατάλαβα μια φωνή... ότι υπάρχει μια φωνή, μέσα στη φύση. Μια φωνή που δεν υπάρχει πια στην αγγλική και γαλλική ποίηση. Μου είχε κάνει τρομερή εντύπωση πώς αυτός ο άνθρωπος γινόταν ένα με τη φύση. Δεν υπήρχε διαχωρισμός ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Δεν υπήρχε στη συνείδησή του ότι από τη μια είμαι εγώ, ο άνθρωπος, και από την άλλη η φύση, απέναντί μου. Αλλά ήταν ένα σώμα, ένα.

Σας εντυπωσίασε η ταύτισή του με τη φύση...

Ρ.S.: Ακριβώς. Ο ποιητής αυτός είναι το ίδιο με το βουνό, με τη θάλασσα, και ο ίδιος γίνεται φωνή όλων αυτών των πραγμάτων της φύσης. Οι αγελάδες που κατέβαιναν στην ακρογιαλιά... μοιάζουν θεοί, θεϊκές μορφές. Και ο Σεφέρης επίσης, εκεί που λέει: ο ύπνος σε τυλίγει σαν ένα δέντρο με πράσινα φύλλα... Αισθάνεσαι ότι υπάρχει μια προσωπική παρουσία μέσα στη φύση. Εντελώς προσωπική. Μου είχε κάνει μεγάλη εντύπωση. Αυτά δεν είναι σύμβολα. Είναι η πραγματικότητα.

Για το ότι εγκατασταθήκατε στην Ελλάδα, υπάρχουν ιδιαίτεροι λόγοι; Η ελληνική φύση έπαιξε ρόλο;

Ρ.S.: Ναι, έπαιξε... Αλλά είναι δύσκολο θέμα αυτό. Γενικά, κατάλαβα ότι η ζωή στην Ευρώπη, στην Αγγλία και αλλού, έχει πάρει μια στραβή στροφή. Εκείνα τα χρόνια που ήρθα στην Ελλάδα, είδα ότι ο τόπος εδώ δεν είχε μπει σ' αυτό τον κύκλο, δεν είχε καταστραφεί από τις καινούργιες συνθήκες της ζωής, της βιομηχανοποιημένης. Στην Ελλάδα, υπήρχε κατανόηση της ζωής, της φύσης, και οι σχέσεις του ενός ανθρώπου με τον άλλον ήταν πιο γνήσιες...

Υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά της ελληνικής φύσης που σας έχουν γοητεύσει;

Ρ.S.: Νομίζω ότι η φύση είναι μία. Η φύση είναι... φύση. Αλλά, ίσως, μου ταιριάζει καλύτερα η φύση της Ελλάδας απότι, άλλων χωρών... Δεν ξέρω, υπάρχει κάποια διαφορά. Η φύση της Ελλάδας δεν υπάρχει αλλού ακριβώς η ίδια. Υπάρχουν όμως μέρη που μοιάζουν, όπως ξέρω, στην Ιρλανδία, στην Προβηγκία... Στην ελληνική φύση μου αρέσουν τα βουνά, η θάλασσα, το φως. Μου αρέσει η φύση της Ελλάδας. Αισθάνομαι κάποια σχέση με αυτή. Αλλά αυτή τη σχέση με τη φύση την αισθάνομαι παντού. Νομίζω όμως ότι μεγαλύτερη σημασία έχει το πώς αντιμετωπίζεις τη φύση... Ανάμεσα στις αλλαγές που έχουν σήμερα γίνει, είναι και η αλλαγή στην αντιμετώπιση της φύσης, η αλλαγή στον τρόπο που βλέπουμε τη φύση. Γενικά, όλοι μας σήμερα ξεκινούμε από μια επιστημονική αντίληψη της φύσης, ότι δηλαδή είναι κάτι έξω από τον άνθρωπο, χωρίς ψυχή, ότι πρόκειται για ύλη, για κάτι σχεδόν μηχανικό, που μπορείς να το βλέπεις απέξω, που δεν έχει σχέση με τη δική σου ζωή, που δεν έχει μέσα της τη δική της ζωή, μια «συνείδηση», και μια γλώσσα, αν θέλεις...

Αυτό σιγά-σιγά το καταλαβαίνεις. Στα δημοτικά ποιήματα, το βλέπεις, ότι το ένα βουνό μιλάει στο άλλο βουνό. Αυτό το λέμε ποιητική έκφραση. Αλλά δεν είναι ποιητική έκφραση. Λέμε ότι... κοιτάζουμε ένα δέντρο. Μήπως το δέντρο μας κοιτάζει; Δεν το σκεφτόμαστε, γιατί πιστεύουμε πως αυτό είναι ύλη, όπως μας έχει διδάξει η επιστήμη. Και τώρα η επιστήμη τι είναι; Είναι ένα πράγμα που το έχουμε φτιάξει εμείς, τώρα στα τελευταία 300 χρόνια, ένα εντελώς ψεύτικο πράγμα. Ο Σεφέρης, θυμάμαι, κάποτε σ' ένα περίπατό μας, μου είχε πει: «Εσύ είσαι από τα μέρη της Αγγλίας, δεν θα καταλάβεις αυτά που σου λέω. Αλλά αυτό εδώ το κορμί μου το αισθάνομαι ίδιο με το κορμί του βουνού... το δέρμα μου, το ίδιο πράγμα είναι. Μα πώς να το καταλάβεις; Εγώ εδώ μπορώ να μιλάω με το δέντρο, με το βουνό... Αυτό εσείς εκεί στο βορρά δεν το καταλαβαίνετε...» Τελευταία, διάβασα κάτι που έχει γράψει ένας ασκητής του Αγίου Όρους. Κάποιος πήγε και τον ρώτησε τι στάση πρέπει να έχουμε απέναντι στη φύση. Και απαντάει αυτός ότι το ράσο του Αγίου Νεκταρίου το φιλάμε, το ασπαζόμαστε, αυτό το ρούχο που είχε φορέσει ο Αγιος Νεκτάριος. Γιατί λοιπόν να μην ασπαζόμαστε και τα φύλλα του δέντρου και το χορτάρι, που μέσα τους βρίσκεται ο Θεός;

Βλέπουμε όμως τη φύση σαν αντικείμενο, που μπορούμε να την κάνουμε ό,τι εμείς θέλουμε. Αν όμως καταλάβουμε ότι όλα γύρω μας είναι σαν ν' αγγίζουμε έναν άνθρωπο, τον πιο αγαπητό... Γιατί υπάρχει μια προσωπική παρουσία μέσα στη φύση. Η φύση πονάει. Αλλά δυστυχώς, όλα τα κοιτάζουμε σαν να είναι ένα σύνολο χημικών στοιχείων που δεν αισθάνονται. Πρέπει να αλλάξουμε αυτή τη νοοτροπία. Ίσως εμείς να έχουμε υψηλότερη νόηση, αλλά κι αυτά αισθάνονται και πονάνε και μας κρίνουν. Τι λέτε... αμφιβάλλετε;

Καταλαβαίνουμε...

Θα θέλαμε πάντως να διευκρινίσουμε ότι η προηγούμενη ερώτησή μας δεν προϋποθέτει μια ανθρωποκεντρική θεώρηση της φύσης. Απλώς, εννοούσαμε κάποια ξεχωριστά εξωτερικά χαρακτηριστικά του ελληνικού τοπίου...

Ρ.S.: Ναι... Και δεν νομίζω πως υπάρχει κάτι ιδιαίτερο εδώ, στους συνδυασμούς βουνού και θάλασσας. Αλλά κάθε τοπίο είναι καταπληκτικό. Βέβαια, όσοι μένουν στη φύση, δεν καταλαβαίνουν όλη τη μεγάλη χάρη που βρίσκεται μπροστά τους. Δυστυχώς, δεν καταλαβαίνουν πόσο τυχεροί είναι... Είναι το περιβάλλον, όπου ζουν κάθε μέρα, και γι' αυτό δεν του δίνουν μεγάλη σημασία.

Καλύτερα να τους έλειπε αρχικά;

Ρ.S.: Όχι. Αυτό θα ήταν στέρηση. Τα παιδιά, για παράδειγμα, που γεννήθηκαν και ζουν στην Αθήνα, δεν έχουν κοινωνία με τη φύση... έχουν χωριστεί, και είναι δύσκολο να την αποκτήσουν. Και η εκπαίδευση ακόμα μας χωρίζει από τη φύση. Μας δίνει μια εικόνα πλαστή για τη φύση... ότι είναι αντικείμενο, για τις δικές μας ανάγκες, για εκμετάλλευση. Και για να αποκτήσεις την άλλη αντίληψη για τη φύση, δεν είναι εύκολο τώρα. Αυτή την αντίληψη που υπήρχε κάποτε. Όπως σε αυτό το κομμάτι της επιστολής του Σιάτλ, που είχατε στο δεύτερο τεύχος του εντύπου σας. Αυτό είναι το φυσικό.

Φύση είμαστε και μεις οι ίδιοι...

Ρ.S.: Ναι, μπράβο. Και νομίζω πως αυτό το καταλαβαίνουν οι γυναίκες καλύτερα από τους άντρες. Αν υπάρχει ελπίδα για τον κόσμο, υπάρχει από τις γυναίκες. Νομίζω όμως πως δεν είναι σωστό να βάζουν οι γυναίκες στόχο τη μίμηση και την κατάκτηση όλων των θέσεων που κατείχαν άντρες. Εννοώ αυτό το κίνημα, το φεμινισμό... Αλλη είναι η αντίληψη της γυναίκας. Η γυναίκα έχει το δώρο να σηκώσει το βάρος των μεγάλων αυτών προβλημάτων...

Γενικά, τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο κόσμος μας είναι πολύ μεγάλα. Είπατε, μάλιστα, ότι «βαδίζουμε προς μια βέβαια καταστροφή...». Θα θέλατε να σχολιάσετε και την άποψη του Ντοστιογιέφσκι ότι «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο»;

Ρ.S.: Ναι... Τι λέει όμως μετά το Ντοστογιέφσκι; Λέει ότι υπάρχει η καλή ομορφιά και η άσχημη ομορφιά. Ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκι το σχολιάζει. Είναι μερικοί που βρίσκουν κάποια ομορφιά η οποία στην πραγματικότητα δεν είναι όμορφη. Υπάρχει όμως και η πραγματική ομορφιά, όπως είναι η ομορφιά της φύσης. Αλλά αρκετοί μπορεί να βρίσκουν κάτι όμορφο και στην... τηλεόραση. Μετά από αυτή τη φράση του, ο Ντοστογιέφσκι συνεχίζει έτσι: Ποια ομορφιά όμως; Όχι η ψεύτικη, η διαβολική ομορφιά. Γιατί ο διάβολος μπορεί να πάρει όμορφη όψη, μα η ομορφιά του είναι ... διαβολική. Έτσι, λέει. Υπάρχει η ομορφιά του θεού και η ομορφιά του διαβόλου. Πρέπει να κάνεις διάκριση ανάμεσά τους. Πώς θα κάνεις αυτή τη διάκριση, είναι άγνωστο. Το μόνο που είναι βέβαιο είναι ότι η φυσική ομορφιά είναι αληθινή ομορφιά, ομορφιά του θεού. Η φτιαχτή ομορφιά, αυτή που περνάει από μηχανές και τέτοια, ίσως είναι η ομορφιά του διαβόλου.

Ο άνθρωπος όμως την έχει δημιουργήσει.

Ρ.S.: Και βέβαια. Όταν λέμε του διαβόλου, εννοούμε του κακού. Πρόκειται για κάτι που μας φαίνεται ευχάριστο. Αλλά αυτό μόνο εξωτερικά είναι όμορφο. Έτσι, μερικοί λένε ότι ένα αυτοκίνητο είναι όμορφο, ότι έχει ομορφιά. Αλλά το αυτοκίνητο μολύνει την ατμόσφαιρα. Αυτή λοιπόν δεν είναι αληθινή ομορφιά. Είναι φτιαχτή... Η φυσική ομορφιά είναι η αληθινή. Αλλά και πράγματα που φτιάχνουν οι άνθρωποι, με τα χέρια τους...

Και με αγάπη...

Ρ.S.: Ναι, αυτό αποτελεί κάποια εγγύηση. Δεν είναι απόλυτη εγγύηση ότι κάτι είναι όμορφο. Η ομορφιά πρέπει να ταιριάζει με το σκοπό που έχει η ζωή.

Η φυσική ομορφιά συχνά υμνείται και στη δημοτική μας ποίηση, αλλά συμβαίνει και το εξής περίεργο: Δίπλα στην ομορφιά παραμονεύει κάποτε και ο «χάρος». Πως το βλέπετε αυτό; Πρόκειται για μια έμφυτη απαισιοδοξία του Έλληνα ή ίσως για βαθιά και ουσιαστική βίωση της πραγματικότητας;

Ας αναφέρουμε για παράδειγμα ένα δημοτικό τραγούδι:
«Με γέλασαν μια χαραυγή,
της άνοιξης τ' αηδόνια,
με γέλασαν και μου' πανε
πως χάρος δεν με παίρνει...
Και βγήκα πάνω στα βουνά,
ψηλά στα κορφοβούνια...
βλέπω το χάρο να' ρχεται
στο άλογο καβάλα...
Μη με παίρνεις χάρε, μη με παίρνεις,
γιατί δεν με ξαναφέρνεις...».

Κοντά στη φυσική ομορφιά είναι κι ο χάρος, κοντά στ' αηδόνια και στα κορφοβούνια.

Ρ.S.: Βέβαια, ο χάρος είναι μέσα στη ζωή. Δεν είναι; Πώς να τον βγάλεις έξω από τη ζωή; Πώς να μην υπάρχει; Υπάρχει η ομορφιά, υπάρχει και ο χάρος. Και πώς το ένα να μην έχει σχέση με τον άλλο; Όλα όσα γεννιούνται στη γη, ζουν για ένα διάστημα. Όπως αυτό το δέντρο, αυτή η ελιά μπροστά μας. Μα αυτό δεν έχει σημασία. Και δε σημαίνει πως αυτό το δέντρο δεν έχει την ομορφιά του. Ούτε πως η ομορφιά δεν έχει νόημα, επειδή μια μέρα θα πεθάνουμε.

Το θεωρείτε όμως τόσο φυσιολογικό, όταν ένας άνθρωπος, μέσα στην ομορφιά της φύσης, σκέφτεται το θάνατο; Για την ακρίβεια, όχι ένας άνθρωπος, αλλά ένας λαός, αφού πρόκειται για δημοτική ποίηση.

Ρ.S.: Έτσι νομίζω, ναι. Γιατί όταν ένας λαός δεν σκέφτεται το θάνατο, δεν σκέφτεται πολύ και τη ζωή. Οι άνθρωποι, οι λαοί, που σκέφτονται και το θάνατο, ζουν πιο έντονα από αυτούς που δεν έχουν την ιδέα του θανάτου μέσα τους. Δεν είναι απαισιοδοξία αυτό. Σε άλλα μέρη, όπως στην Αμερική ή στην Αγγλία, που κρύβουν το θάνατο, έχουν ξεχάσει και πώς να ζήσουνε. Δεν καταλαβαίνουν, νομίζουν θα είμαστε εδώ για πάντα. Ενώ στην Ελλάδα ακόμα διατηρείται και το έθιμο να βλέπεις τον πεθαμένο στην κηδεία, να δεις ότι αυτός ο άνθρωπος έχει πεθάνει. Στην Αμερική και στην Αγγλία τον σκεπάζουν...

Πιστεύετε λοιπόν ότι οι Έλληνες είναι ένας λαός που δεν πετάει στα σύννεφα, αλλά είναι προσγειωμένος στην πραγματικότητα;

Ρ.S.: Ναι, ήτανε και είναι. Πολύ σωστή ερώτηση. Οι Έλληνες είναι πιο πολύ ριζωμένοι στη ζωή και αφού ο θάνατος είναι κομμάτι της ζωής, δεν τον βγάζουν έξω από τη ζωή. Μέσα στη ζωή, και τον αντιμετωπίζουν... Είναι περίεργο, μυστήριο πράγμα. Αλλά όσο πιο ζωντανή είναι η επαφή με το θάνατο, τόσο πιο ζωντανή είναι και η επαφή με τη ζωή... Καταλαβαίνεις πόσο πολύτιμο είναι να ζεις, τι πολύτιμο πράγμα είναι η ζωή. Ενώ αν χάνεις την επαφή με το θάνατο, τότε παίρνεις τη ζωή σαν κάτι χωρίς μεγάλη σημασία. Και όσο προσπαθούμε να αποκλείσουμε το θάνατο από τη ζωή, τόσο χάνουμε την επαφή με τη ζωή. Χάνουμε την επαφή και με τον εαυτό μας...

Δεν βλέπετε λοιπόν απαισιοδοξία.

Ρ.S.: Καθόλου. Είναι η πραγματικότητα. Πρέπει να ψάξεις να βρεις τι νόημα έχει κι ο θάνατος. Αυτό που βλέπουμε, σε λίγο δεν θα το βλέπουμε. Και η ευλογία είναι που το βλέπουμε τώρα...

Όταν όμως σκεφτόμαστε το θάνατο, δεν χάνουμε τότε την ομορφιά;

Ρ.S.: Μα όταν πας να χάσεις κάτι, τότε το εκτιμάς περισσότερο.

Ας πάμε στον Όμηρο, σε ένα θέμα σχετικό με το φως - ήλιο. Στην Ιλιάδα (Ρ 647) υπάρχει η φράση «εν φάει και όλεσσον» (=στο φως, και ας μας καταστρέψεις), που λέει ο Αίας στο Δία, όταν ο Δίας, κατά την εξέλιξη της μάχης, σκοτείνιασε τον ουρανό, πενθώντας για το θάνατο του Πατρόκλου. Μπορείτε να σχολιάσετε αυτό τον μάλλον παράδοξο λόγο του Αίαντα; Νομίζετε ότι μπορεί να συνδεθεί με μια παθιασμένη λατρεία του ήλιου, όπως ίσως συμβαίνει και στην ποίηση του Ελύτη;

Ρ.S.: Και στην ποίηση του Σεφέρη. Ο ήλιος όμως σημαίνει μόνο τον ήλιο; Γιατί και στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη λέει ότι κι ο Θεός είναι Λόγος και Φως, που φωτίζει τον άνθρωπο. Λοιπόν, το φως είναι μόνο το φυσικό φως; Και ο Σεφέρης, όταν μεταχειρίζεται τη λέξη, είναι λίγο αμφίβολη η σημασία της. Και ο Γκαίτε, όταν πέθαινε, είπε: Περισσότερο φως!Αυτό δεν σημαίνει πως ήθελε να δει τον ήλιο περισσότερο. Ήθελε περισσότερο φως. Φως, είναι μια μεταφυσική έννοια... και ο ήλιος ενσαρκώνει αυτή την έννοια μέσα στον κόσμο. Ο Όμηρος είναι τυφλός, αλλά μέσα του έχει ένα φως καταπληκτικό.

Και μήπως τελικά η Μούσα είναι το φως του Ομήρου, ώστε να μη χρειάζεται και τα μάτια του για να βλέπει;

Ρ.S.: Μπορεί, ναι. Και ο Milton, ο πολύ μεγάλος Αγγλος ποιητής, ήταν κι αυτός τυφλός. Αλλά μιλάει για το φως με καταπληκτικό τρόπο. Τελικά, δεν ξέρω αν ο Όμηρος εννοεί το φως της ημέρας. Ίσως εννοεί ένα άλλο φως, που μπορείς να το δεις ακόμα κι αν είσαι τυφλός.

Ίσως ο Όμηρος σ' αυτό το στίχο να εκφράζει και τη δική του επιθυμία να δει.

Το παράδοξο είναι ότι η αξία του φωτός μπαίνει πάνω από την αξία της ζωής. Θα μπορούσε αυτό να θεωρηθεί «σουρρεαλιστική» αντιμετώπιση της ζωής;

Ρ.S.: Όχι σουρρεαλιστική. Πνευματική, θα έλεγα. Σουρρεαλισμός σημαίνει πάνω από το ρεαλισμό. Στην πραγματικότητα όμως, αυτό είναι ο ρεαλισμός... Πού λέει κι ο Σεφέρης για το φως; Ναι, στην «Κίχλη» λέει: «το φως πίσω από τον ήλιο». Τι εννοεί όταν λέει «το φως πίσω από τον ήλιο»; Είναι κάτι άλλο. Κάπου μιλάει και για μαύρο φως.

Ίσως αυτό πάει στο συμβολισμό. Αλλά τον Αίαντα, ενώ κινδυνεύει η ζωή του στη μάχη, τον πειράζει που χάθηκε το φως και φωνάζει: φως και να πεθάνω!

Ρ.S.: Προφανώς, ζητώντας φως, ζητούσε να «καταλάβει»...

Δε θα θέλαμε να σας κουράσουμε περισσότερο κ. SHERRARD. Μήπως εσείς θέλετε κάτι να προσθέσετε;

Ρ.S.: Δεν με κουράζετε καθόλου. Εγώ μήπως σας κουράζω... (γελώντας). Σκέφτομαι, είναι περίεργο, σ' αυτά τα 14 χρόνια σας να καταλάβετε. Πώς να σας περιγράψω τα πράγματα, όπως όταν ήμουν εγώ παιδί; Γίνεται αυτό; Όλα έχουν αλλάξει τόσο πολύ. Πώς να το εξηγήσω... Θυμάμαι που μου έλεγε ο Σεφέρης: «Τότε που ήμουν παιδί -στη Μικρασία γεννήθηκε- όλα εκείνα τα έθιμα που είχαμε, φτάναν ως τον Όμηρο... και καταλαβαίναμε τη ζωή με τον τρόπο που την καταλάβαινε ο Όμηρος». Τώρα λοιπόν στα τελευταία χρόνια όλα άλλαξαν. Λένε πως ο κόσμος δεν μπορεί να κρατηθεί πέρα από 20-40 χρόνια. Δεν μπορεί. Θα καταστραφεί. Είναι η αλήθεια, κινδυνεύει ο κόσμος. Είναι ζήτημα αν θα υπάρχει σε 30-40 χρόνια, δεν ξέρω. Κινδυνεύει ο κόσμος. Και πρέπει να τα πούμε αυτά τα πράγματα...

(Στη συνέντευξη συμμετείχαν οι μαθήτριες Σοφία Παπακωνσταντοπούλου, Ελένη Στάμου, Μαρία Κουρέλη και ο συντονιστής καθηγητής Δημήτρης Μπαρσάκης).

(Προσωπική Ευθύνη
Μαθητικό περιοδικό των Γυμνασίων Λίμνης (1993-1996) και Μαντουδίου (1996-1998) υπό το συντονισμό του φιλόλογου καθηγητή Δημήτρη Μπαρσάκη, στα πλαίσια προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Τεύχος 8. Απρίλιος 1996, www.servitoros.gr)